TNO-bezonningsnorm (lichte en strenge norm)

De TNO-norm in het kort

Met mogelijke bezonningsuren wordt de tijd bedoeld waarin direct zonlicht het beoordelingspunt geometrisch kan bereiken. Bewolking en weersomstandigheden worden hierbij niet meegenomen. De benodigde zonuren hoeven niet aaneengesloten te zijn.

Wat is de TNO-bezonningsnorm?

Voor de bezonning van woningen bestaat in Nederland geen algemene wettelijke minimumduur. De lichte en strenge TNO-norm worden daarom veel gebruikt als objectief beoordelingskader bij bouwplannen die invloed kunnen hebben op de bezonning van omliggende woningen.

De richtlijnen worden onder andere toegepast bij nieuwbouw, hoogbouw, dakopbouwen, aan- en uitbouwen en andere ontwikkelingen die extra schaduw kunnen veroorzaken. Gemeenten kunnen de TNO-norm gebruiken, maar daarnaast ook eigen bezonningsbeleid of afwijkende beoordelingsmethoden hanteren. Voor iedere bezonningsstudie moet daarom worden vastgesteld welk toetsingskader voor de betreffende locatie van toepassing is.

Lichte TNO-norm

De lichte TNO-norm is bedoeld als criterium voor voldoende bezonning van een woonkamer. Volgens de door TNO beschreven richtlijn moet ten minste 2 uur mogelijke bezonning per dag aanwezig zijn in de periode van 19 februari tot en met 21 oktober.

Het beoordelingspunt bevindt zich in het midden van de vensterbank aan de binnenzijde van het raam. De periode omvat acht maanden van het jaar. Rond de grensdata staat de zon relatief laag, waardoor omliggende bebouwing langere schaduwen veroorzaakt dan in de zomer.

Strenge TNO-norm

De strenge TNO-norm is bedoeld als criterium voor goede bezonning van een woonkamer. Hiervoor geldt ten minste 3 uur mogelijke bezonning per dag in de periode van 21 januari tot en met 22 november.

Ook hierbij ligt het traditionele beoordelingspunt in het midden van de vensterbank aan de binnenzijde van het raam. Door zowel het hogere vereiste aantal bezonningsuren als de langere beoordelingsperiode is deze toets aanzienlijk zwaarder dan de lichte TNO-norm.

Welke TNO-norm moet worden toegepast?

Omdat de strenge norm betrekking heeft op goede bezonning en de lichte norm op voldoende bezonning, ligt toepassing van de lichte TNO-norm als beoordelingskader voor een aanvaardbare bezonningssituatie in veel situaties meer voor de hand. De Raad van State heeft bevestigd dat toepassing van de strenge TNO-norm niet verplicht is, zie o.a. de uitspraken (ECLI:NL:RVS:2023:292, r.o. 11.3 en ECLI:NL:RVS:2026:209, r.o. 6.2).

Ook NEN-EN 17037 en de Nederlandse toelichting NPR 4057:2022 onderscheiden niveaus van bezonningskwaliteit. NPR 4057 gaat voor het Nederlandse minimumaanbevelingsniveau uit van twee uur bezonning. Dit ondersteunt het uitgangspunt van de lichte TNO-norm, maar vormt geen gelijkwaardige toets: onder meer de meetpuntpositie, beoordelingsdatum en zonnehoogte kunnen verschillen.

Waar ligt het meetpunt?

Bij de oorspronkelijke lichte en strenge TNO-norm ligt het beoordelingspunt in het midden van de vensterbank aan de binnenzijde van het raam. Het TNO-rapport koppelt hier geen algemene vaste meethoogte van 0,75 meter boven de vloer aan.

In het TNO-rapport uit 2005 wordt daarnaast een aangepaste methode beschreven voor planningssituaties waarin de exacte positie van toekomstige ramen nog niet bekend is. Bij deze methode wordt gemeten op 0,75 meter hoogte in het midden van de gevel.

Beoordeling van de woonkamer

De lichte en strenge TNO-norm zijn geformuleerd voor de bezonning van de woonkamer. De richtlijn stelt daarmee niet automatisch een afzonderlijke eis aan iedere verblijfsruimte van een woning.

Wanneer een woonkamer meerdere gevelopeningen heeft, moet bij de beoordeling rekening worden gehouden met de feitelijke situatie van de ruimte en de relevante ramen. In het onderzoek moet duidelijk worden vastgelegd welke meetpunten zijn gebruikt en op welke wijze de bezonning van de woonkamer is beoordeeld.

Oorsprong van de TNO-norm

Het TNO-rapport uit 2005 vermeldt dat veel Nederlandse gemeenten een bezonningsrichtlijn hanteren die in 1962 door TNO is opgesteld. Zowel de lichte als de strenge TNO-norm worden in het rapport aan deze eerdere richtlijn gekoppeld.

TNO vermeldt in de referentielijst van het rapport uit 2005 dat de oorspronkelijke bron uit 1962 niet kon worden achterhaald. Als bron wordt genoemd: TNO (1962), Woonwaarderingsstelsel, M.J. Leupen, TNO, Delft.

Het rapport 2005-BBE-R036 vormt daarmee een belangrijke rechtstreeks beschikbare TNO-bron voor de omschrijving van de lichte en strenge bezonningsnorm.

Hoe voert ZonlichtExpert een TNO-toets uit?

1. We stellen vast welk toetsingskader voor het project van toepassing is.
2. We bouwen een maatvast 3D-model van de bestaande situatie en het bouwplan.
3. We modelleren de relevante bebouwing en vaste belemmeringen in de omgeving.
4. We bepalen de relevante woningen, woonkamers, ramen en meetpunten.
5. We berekenen de mogelijke bezonningsduur op de relevante onderzoeksdata.
6. We vergelijken de bestaande en geplande situatie in uren en, waar relevant, percentages.
7. We leggen de uitgangspunten, resultaten en conclusies vast in een controleerbaar rapport.

TNO-rapport uit 2005

In 2005 publiceerde TNO het rapport Daglichttoetreding en bezonning in de woonomgeving, rapportnummer 2005-BBE-R036. Het rapport geeft een beknopt overzicht van de belangrijkste gereedschappen en methoden om daglicht en bezonning te kunnen beschrijven en evalueren.

In het rapport worden de bestaande lichte en strenge TNO-norm beschreven. Daarnaast beschrijft TNO een aangepaste beoordelingsmethode voor situaties waarin de exacte positie van toekomstige ramen nog niet bekend is. TNO duidt deze methode in het rapport aan als de ‘nieuwe lichte TNO-norm’ en de ‘nieuwe strenge TNO-norm’.

Het betreft een door TNO beschreven beoordelingsmethode voor bezonning. De methode is niet wettelijk voorgeschreven en moet worden onderscheiden van de oorspronkelijke TNO-richtlijn met het meetpunt in het midden van de vensterbank.

Aangepaste TNO-methode uit 2005

In een bestemmingsplan of vroege stedenbouwkundige fase zijn de exacte raamposities van toekomstige woningen niet altijd bekend. Voor dergelijke situaties beschrijft TNO een methode waarbij de bezonning wordt bepaald op 0,75 meter hoogte in het midden van de gevel.

Voor de nieuwe lichte TNO-norm geldt binnen deze methode ten minste 2 mogelijke bezonningsuren per dag in de periode van 19 februari tot en met 21 oktober. Voor de nieuwe strenge TNO-norm geldt ten minste 3 mogelijke bezonningsuren per dag in de periode van 21 januari tot en met 22 november.

Bij deze methode beschrijft TNO daarnaast de mogelijkheid om een minimale zonnehoogte van 10 graden toe te passen om rekening te houden met kleine belemmeringen die niet afzonderlijk zijn gemodelleerd.

Zonnehoogte van 10 graden

De minimale zonnehoogte van 10 graden behoort niet tot de oorspronkelijke lichte en strenge TNO-norm. TNO beschrijft deze grens bij de aangepaste methode uit 2005.

Volgens TNO kan een minimale zonnehoogte compenseren voor begroeiing, schuurtjes en andere kleine belemmeringen die niet in een bestemmingsplan of vereenvoudigd model zijn opgenomen. Het uitsluiten van lage zonstanden is daarmee een praktische benadering wanneer dergelijke obstakels niet afzonderlijk worden gemodelleerd.

Bij een gedetailleerde bezonningsstudie geeft ZonlichtExpert de voorkeur aan het zo nauwkeurig mogelijk modelleren van de feitelijke omgeving. Wanneer relevante bebouwing en andere vaste belemmeringen in het 3D-model worden opgenomen, kan hun werkelijke schaduwwerking rechtstreeks worden berekend. Dit geeft een nauwkeuriger beeld dan het generiek uitsluiten van alle zonstanden onder 10 graden.

Bestaande en geplande situatie vergelijken

Bij een bezonningsstudie is niet alleen relevant of de geplande situatie aan de gekozen TNO-norm voldoet. Ook het verschil tussen de bestaande en geplande situatie geeft inzicht in het effect van het bouwplan.

ZonlichtExpert brengt daarom per relevant meetpunt de mogelijke bezonningsduur in de bestaande en geplande situatie in beeld. Hierdoor wordt zichtbaar hoeveel bezonning aanwezig is, hoeveel deze door het bouwplan afneemt en of de betreffende woonkamer na realisatie nog aan het gekozen toetsingskader voldoet.

Is voldoen aan de TNO-norm altijd voldoende?

Nee. De TNO-norm is geen landelijke wettelijke norm. Voldoen aan de lichte TNO-norm is een belangrijk objectief gegeven bij de beoordeling van voldoende bezonning, maar betekent niet automatisch dat een bouwplan ruimtelijk aanvaardbaar is. De Raad van State heeft bevestigd dat een gemeente de lichte TNO-norm mag hanteren en niet vanwege het bestaan van de strenge norm verplicht is deze laatste toe te passen (ECLI:NL:RVS:2026:209, r.o. 6.2).

Bij een ruimtelijke beoordeling kunnen onder andere gemeentelijk beleid, de omvang van de verandering, de bestaande situatie en de belangen van omwonenden worden betrokken. Bij een civielrechtelijk geschil over mogelijke onrechtmatige hinder kunnen daarnaast bijvoorbeeld daglicht, uitzicht en de bezonning van buitenruimten een rol spelen.