BOPA en bezonning: welke norm geldt?
Past een bouwplan niet binnen het omgevingsplan, dan kan voor de ontwikkeling een vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) nodig zijn. Wanneer een bouwplan invloed heeft op de bezonning van omliggende woningen, kan een bezonningsstudie onderdeel zijn van de ruimtelijke onderbouwing.
Voor een BOPA bestaat geen landelijke wettelijke bezonningsnorm. Ook schrijft de Omgevingswet niet voor dat standaard de lichte of de strenge TNO-norm moet worden toegepast. Welke norm het meest passend is, hangt onder andere af van gemeentelijk beleid en de omstandigheden van het bouwplan.
Wat moet bij een BOPA worden onderzocht?
Een omgevingsvergunning voor een BOPA kan alleen worden verleend met het oog op een evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Dit volgt uit artikel 8.0a, tweede lid, van het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Daarbij wordt onder meer beoordeeld of de ontwikkeling, gelet op de betrokken belangen, een aanvaardbaar woon- en leefklimaat voor omwonenden mogelijk laat. Een verslechtering van de bestaande situatie is niet automatisch onaanvaardbaar. Het gaat om de vraag of de gevolgen van het bouwplan, waaronder eventuele extra schaduw, ruimtelijk aanvaardbaar zijn.
Welke onderzoeken daarvoor noodzakelijk zijn, hangt af van de ontwikkeling en de omgeving. Bij bouwplannen kunnen onder andere geluid, verkeer, parkeren, privacy, uitzicht, windhinder, daglicht en bezonning relevant zijn.
Wanneer door nieuwe bebouwing een relevante toename van schaduw op bestaande woningen kan ontstaan, kan met een bezonningsstudie worden vastgesteld hoe de bestaande situatie verandert.
Bij een bezonningsstudie wordt onderzocht
- hoeveel bezonning in de bestaande situatie aanwezig is;
- hoeveel bezonning in de geplande situatie resteert;
- hoe groot de afname van het aantal zonuren is;
- op welke momenten extra schaduw ontstaat;
- welke woningen en verblijfsruimten worden beïnvloed;
- of aan het toepasselijke beoordelingskader wordt voldaan.
Welke bezonningsnorm geldt bij een BOPA?
Een BOPA kent geen afzonderlijke wettelijke bezonningsnorm. Daarom moet eerst worden vastgesteld of de gemeente een eigen bezonningsbeleid of ander beoordelingskader heeft vastgesteld.
1. Gemeentelijk beleid
Heeft de gemeente een eigen bezonningsnorm of vastgesteld beoordelingskader, dan vormt dit in beginsel het eerste uitgangspunt voor het onderzoek.
Gemeentelijk beleid kan bijvoorbeeld specifieke eisen bevatten voor meetpunten, toetsingsdata, minimale zonduur of de maximaal aanvaardbare afname.
2. Geen gemeentelijk beleid
Ontbreekt specifiek gemeentelijk beleid, dan kan aansluiting worden gezocht bij een algemeen gehanteerd beoordelingskader, zoals de lichte TNO-norm.
Uit recente jurisprudentie volgt dat toepassing van de lichte TNO-norm een verdedigbaar uitgangspunt kan zijn en dat de strenge TNO-norm niet automatisch verplicht is.
Lichte en strenge TNO-norm: voldoende of goede bezonning?
TNO onderscheidt twee beoordelingsniveaus voor de bezonning van woningen. Daarbij maakt TNO zelf een belangrijk inhoudelijk onderscheid: de lichte TNO-norm wordt omschreven als een richtlijn voor voldoende bezonning van de woonkamer, terwijl de strenge TNO-norm is bedoeld voor goede bezonning.
Lichte TNO-norm
Doel volgens TNO: voldoende bezonning in de woonkamer.
De lichte TNO-norm gaat uit van minimaal 2 mogelijke bezonningsuren per dag in de periode van 19 februari tot en met 21 oktober.
De bezonningsuren hoeven niet aaneengesloten te zijn. Deze richtlijn geeft daarmee een beoordelingsniveau waarmee kan worden vastgesteld of nog sprake is van een door TNO als voldoende aangemerkte bezonningssituatie.
Strenge TNO-norm
Doel volgens TNO: goede bezonning in de woonkamer.
De strenge TNO-norm gaat uit van minimaal 3 mogelijke bezonningsuren per dag in de periode van 21 januari tot en met 22 november.
De strenge norm stelt niet alleen een hogere eis aan het aantal zonuren, maar hanteert ook een langere toetsingsperiode. Daarmee vertegenwoordigt deze norm een hoger kwaliteitsniveau dan het niveau dat TNO als voldoende bezonning aanduidt.
Voldoende bezonning versus goede bezonning
De benamingen ‘lichte’ en ‘strenge’ TNO-norm zeggen op zichzelf nog weinig over hun functie. In het TNO-rapport wordt dit onderscheid expliciet gemaakt: de lichte norm is het beoordelingsniveau voor voldoende bezonning, de strenge norm voor goede bezonning. De strenge norm vertegenwoordigt daarmee een hoger kwaliteitsniveau en niet simpelweg een zwaardere versie van dezelfde minimale eis.
Welke norm ligt bij een BOPA het meest voor de hand?
Het onderscheid dat TNO zelf maakt tussen voldoende en goede bezonning is relevant bij de keuze van het beoordelingskader voor een BOPA.
Bij een BOPA moet worden beoordeeld of de ontwikkeling, mede vanuit het aspect bezonning, een aanvaardbaar woon- en leefklimaat mogelijk laat. Daarbij is niet uitsluitend de afname van het aantal zonuren van belang, maar ook hoeveel bezonning na realisatie overblijft. Wanneer de gemeente geen eigen bezonningsbeleid hanteert, ligt het voor de hand om de lichte TNO-norm als beoordelingskader voor voldoende bezonning te gebruiken. De strenge TNO-norm vertegenwoordigt een hoger kwaliteitsniveau. De concrete gevolgen en betrokken belangen blijven onderdeel van de ruimtelijke afweging.
Het toepassen van de strenge TNO-norm betekent dat niet alleen voldoende bezonning wordt verlangd, maar het hogere kwaliteitsniveau dat TNO zelf aanduidt als goede bezonning. Zonder gemeentelijk beleid waarin dit hogere kwaliteitsniveau expliciet wordt verlangd, volgt uit de TNO-richtlijnen zelf geen algemene verplichting om de strenge norm als ondergrens te hanteren.
Deze uitleg sluit aan bij recente jurisprudentie. De Raad van State heeft bevestigd dat toepassing van de lichte TNO-norm in een stedelijke omgeving niet ongebruikelijk is en dat de strenge TNO-norm niet wettelijk verplicht is. Ook in een uitspraak uit 2023 werd een bezwaar tegen de keuze voor de lichte TNO-norm verworpen (ECLI:NL:RVS:2023:292).
Ook NEN-EN 17037 en de Nederlandse praktijkrichtlijn NPR 4057:2022 onderscheiden verschillende niveaus van bezonningskwaliteit. Het Nederlandse minimumaanbevelingsniveau van twee uur ondersteunt de keuze om voldoende bezonning als uitgangspunt te nemen. De berekeningsmethoden en toetsingsperioden zijn echter niet gelijk aan die van de TNO-richtlijnen; een toets aan de lichte TNO-norm is daarom niet automatisch een toets aan NEN-EN 17037.
Wat zegt de jurisprudentie?
Er bestaat geen wettelijke TNO-norm voor de bezonning van woningen. De rechtspraak geeft wel richting aan de vraag welk beoordelingskader bij ruimtelijke besluitvorming kan worden gebruikt.
Uit de jurisprudentie blijkt dat een afname van bezonning niet automatisch leidt tot een onaanvaardbaar woon- en leefklimaat. De Raad van State heeft aanvaard dat een gemeente op basis van een bezonningsstudie waarin de lichte TNO-norm wordt gehanteerd, kan concluderen dat de gevolgen voor de bezonning aanvaardbaar zijn (ECLI:NL:RVS:2026:209, r.o. 6.2). De omstandigheden van het bouwplan en de belangen van omwonenden moeten daarbij voldoende worden meegewogen.
Raad van State 14 januari 2026
ECLI:NL:RVS:2026:209
De Afdeling bestuursrechtspraak bevestigt dat voor de bezonning van woningen geen wettelijke normen bestaan.
De gemeente gebruikte in deze zaak de lichte TNO-norm. De Afdeling oordeelde dat de keuze daarvoor niet nader hoefde te worden gemotiveerd vanwege het bestaan van de strenge TNO-norm.
Volgens de Afdeling is toepassing van de lichte TNO-norm in een stedelijke omgeving niet ongebruikelijk. De gemeente was bovendien niet verplicht de strenge TNO-norm toe te passen. Een vergelijkbare benadering blijkt uit de uitspraak van 25 januari 2023 (ECLI:NL:RVS:2023:292), waarin eveneens werd betoogd dat de strenge norm toegepast had moeten worden.
Rechtbank Noord-Holland 2026
ECLI:NL:RBNHO:2026:2735
In deze zaak werd aangevoerd dat naast de lichte TNO-norm ook aan de strenge TNO-norm had moeten worden getoetst.
Uit een betrouwbare bezonningsstudie bleek dat aan de lichte TNO-norm werd voldaan. Het college mocht daarom concluderen dat geen sprake was van onevenredige gevolgen voor de bezonning.
Het college hoefde volgens de rechtbank niet daarnaast ook aan de strenge TNO-norm te toetsen.
Raad van State 16 april 2025
ECLI:NL:RVS:2025:1677
De gemeente beschikte niet over specifiek vastgesteld bezonningsbeleid en sloot voor de beoordeling aan bij de lichte TNO-norm.
Hoewel de bezonning bij verschillende woningen afnam, bleef aan de lichte TNO-norm worden voldaan. De Afdeling oordeelde dat het college de gevolgen voor de bezonning aanvaardbaar had mogen vinden.
De uitspraak laat tevens zien dat naast de normtoets ook de daadwerkelijke afname van de bezonning relevant kan zijn.
Raad van State 25 januari 2023
ECLI:NL:RVS:2023:292, rechtsoverweging 11.3
Omwonenden vonden dat de strenge TNO-norm in plaats van de lichte TNO-norm had moeten worden gebruikt. De Afdeling oordeelde dat de gemeenteraad niet verplicht was de strenge norm te hanteren, omdat deze niet wettelijk verplicht is. Ook mocht de raad, gelet op de onderzochte gevolgen, concluderen dat geen onaanvaardbare schaduwwerking ontstond.
Voldoen aan de lichte norm betekent niet dat er geen verslechtering is
Bij een BOPA is het belangrijk onderscheid te maken tussen de resterende bezonning en de afname ten opzichte van de bestaande situatie.
Een woning kan bijvoorbeeld in de bestaande situatie 5 uur zon ontvangen en na realisatie van het bouwplan nog 3 uur. Er wordt dan nog steeds aan de lichte TNO-norm voldaan, maar tegelijkertijd is sprake van een afname van 2 uur.
Ook de verdeling van de bezonning over de dag kan relevant zijn. Een woning kan bijvoorbeeld nog voldoende zonuren ontvangen, terwijl een bouwplan juist op een voor bewoners belangrijk moment extra schaduw veroorzaakt. Daarom is het nuttig om naast het aantal zonuren ook de tijdstippen van de verandering inzichtelijk te maken.
Een goede bezonningsstudie brengt daarom zowel de resterende bezonning als de daadwerkelijke verandering afzonderlijk in beeld.
Wat als niet aan de lichte TNO-norm wordt voldaan?
Het niet voldoen aan de lichte TNO-norm betekent niet automatisch dat een BOPA niet kan worden verleend. De TNO-norm is geen wettelijke grenswaarde.
Wel kan dit aanleiding zijn voor een nadere beoordeling van bijvoorbeeld de bestaande situatie, de omvang van de extra afname, de getroffen verblijfsruimten en de belangen die met de ontwikkeling worden gediend.
Wanneer is de strenge TNO-norm relevant?
De strenge TNO-norm kan relevant zijn wanneer voor een ontwikkeling bewust een hoger bezonningsniveau wordt verlangd dan het door TNO als voldoende aangemerkte niveau.
- Gemeentelijk beleid schrijft toepassing van de strenge TNO-norm expliciet voor.
- Voor een project of gebied wordt bewust een hogere kwaliteitsambitie voor bezonning gehanteerd.
- Een opdrachtgever wil aanvullend inzichtelijk maken of naast voldoende bezonning ook sprake blijft van een goede bezonningssituatie.
- De strenge norm wordt aanvullend onderzocht om de kwaliteit van een ontwerp of verschillende ontwerpvarianten met elkaar te vergelijken.
Belangrijk
TNO kwalificeert de lichte norm als het niveau voor voldoende bezonning en de strenge norm als het niveau voor goede bezonning. Uit de huidige jurisprudentie volgt geen algemene verplichting om bij een BOPA het hogere kwaliteitsniveau van de strenge TNO-norm toe te passen.
Welke norm gebruiken bij een BOPA?
- Controleer eerst het gemeentelijke beleid. Heeft de gemeente een eigen bezonningsnorm of vastgesteld beoordelingskader, dan vormt dat het eerste uitgangspunt.
- Ontbreekt specifiek gemeentelijk beleid? Dan kan aansluiting worden gezocht bij een algemeen geaccepteerd beoordelingskader zoals de TNO-richtlijnen.
- Beoordeel eerst of voldoende bezonning resteert. De lichte TNO-norm is door TNO zelf aangeduid als het beoordelingsniveau voor voldoende bezonning van de woonkamer.
- De strenge norm vertegenwoordigt een hoger kwaliteitsniveau. TNO koppelt deze aan goede bezonning. Zonder een specifiek beleidsmatig uitgangspunt bestaat geen algemene verplichting om dit hogere niveau te eisen.
- Onderzoek daarnaast de daadwerkelijke afname. Ook wanneer de lichte TNO-norm wordt gehaald, kan de verandering tussen de bestaande en geplande situatie relevant zijn voor de ruimtelijke belangenafweging.
Bezonningsstudie voor een BOPA
ZonlichtExpert brengt de invloed van een bouwplan op de bezonning objectief in beeld. De bestaande en geplande situatie worden in 3D gemodelleerd en onder dezelfde omstandigheden met elkaar vergeleken.
We toetsen aan het toepasselijke gemeentelijke beleid, de lichte of strenge TNO-norm of een ander relevant beoordelingskader en leggen zowel de resterende bezonning als de daadwerkelijke afname vast in een controleerbaar rapport.
Veelgestelde vragen over BOPA en bezonning
Is een bezonningsstudie verplicht bij een BOPA?
Niet bij iedere BOPA. Een bezonningsstudie kan nodig zijn wanneer een bouwplan relevante extra schaduw op omliggende woningen veroorzaakt en de gevolgen voor het woon- en leefklimaat moeten worden onderbouwd. Of onderzoek nodig is, hangt af van het plan, de omgeving en het gemeentelijke beleid.
Wat betekent een aanvaardbaar woon- en leefklimaat bij een BOPA?
Bij een BOPA moet worden beoordeeld of het bouwplan past binnen een evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Daarbij kunnen gevolgen voor onder meer bezonning, privacy en uitzicht meewegen. Een afname van zonlicht is niet automatisch onaanvaardbaar: de resterende situatie en de betrokken belangen moeten zorgvuldig worden beoordeeld.
Welke bezonningsnorm geldt voor een BOPA?
Er bestaat geen landelijke wettelijk voorgeschreven TNO-bezonningsnorm voor een BOPA. Heeft de gemeente eigen bezonningsbeleid, dan vormt dat doorgaans het uitgangspunt. Bij het ontbreken daarvan kan de lichte TNO-norm als beoordelingskader voor voldoende bezonning worden gebruikt.
Moet een BOPA voldoen aan de strenge TNO-norm?
Nee, er bestaat geen algemene wettelijke verplichting om aan de strenge TNO-norm te toetsen. Deze richtlijn is bedoeld voor goede bezonning en vertegenwoordigt een hoger kwaliteitsniveau dan de lichte TNO-norm voor voldoende bezonning. Gemeentelijk beleid of projectspecifieke omstandigheden kunnen wel aanleiding geven de strenge norm te onderzoeken.
Hoeveel uur zonlicht is voldoende volgens de lichte TNO-norm?
De lichte TNO-norm gaat uit van ten minste twee mogelijke bezonningsuren per dag op de relevante beoordelingsdata in de periode van 19 februari tot en met 21 oktober. Het gaat om theoretisch mogelijke directe bezonning, zonder rekening te houden met bewolking. De uren hoeven niet aaneengesloten te zijn.
Mag de bezonning van omwonenden afnemen bij een BOPA?
Ja, een vermindering van het aantal zonuren betekent niet automatisch dat een bouwplan ruimtelijk onaanvaardbaar is. Een bezonningsstudie laat zien hoeveel zonuren verloren gaan én hoeveel na de ontwikkeling overblijven. Ook wanneer aan de lichte TNO-norm wordt voldaan, kan de aard en omvang van de afname in de belangenafweging relevant blijven.
Wat als een woning na de bouw niet aan de lichte TNO-norm voldoet?
Dat betekent niet automatisch dat de BOPA moet worden geweigerd, omdat de TNO-norm geen wettelijke grenswaarde is. Wel is dan een zorgvuldige motivering nodig, waarbij bijvoorbeeld de bestaande bezonning, de extra schaduw, de getroffen ruimten en de plaatselijke omstandigheden worden betrokken.
Wat zegt de Raad van State over de lichte en strenge TNO-norm?
De Afdeling bestuursrechtspraak heeft bevestigd dat de lichte TNO-norm een aanvaardbaar beoordelingskader kan zijn en dat de strenge norm niet algemeen verplicht is. Zie onder meer ECLI:NL:RVS:2023:292 en ECLI:NL:RVS:2026:209. De uitkomst blijft afhankelijk van de omstandigheden van het concrete bouwplan.
Zijn NEN-EN 17037 en NPR 4057 hetzelfde als de lichte TNO-norm?
Nee. NEN-EN 17037 en de bijbehorende NPR 4057 beschrijven ook kwaliteitsniveaus voor zonlicht en bieden daarmee aanvullende context voor de beoordeling. De meetmethode en toetsingsvoorwaarden zijn echter niet identiek aan die van de lichte TNO-norm. Een TNO-toets is dus niet automatisch een toets aan NEN-EN 17037.
Wat onderzoekt een bezonningsstudie voor een omgevingsvergunning?
Een bezonningsstudie vergelijkt de bestaande en geplande situatie en laat per relevant meetpunt zien hoeveel mogelijke zonuren aanwezig zijn, hoeveel door het bouwplan verdwijnen en of aan het gekozen beoordelingskader wordt voldaan. Daarmee levert het onderzoek gegevens voor de ruimtelijke onderbouwing van de BOPA.